जगद्गुरु तुकाराम महाराजांनी ज्या भूमीवर बसून विठ्ठलाचा 'निर्गुण निराकार' साक्षात्कार घडवून आणला, ज्या डोंगरांनी तुकोबांच्या अभंगांची निर्मिती पाहिली, ती भामचंद्र आणि भंडारा डोंगराची रांग आज सरकारी अनास्था आणि धनदांडग्यांच्या हव्यासापायी उद्ध्वस्त होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. गेल्या १९ वर्षांपासून या पवित्र भूमीच्या रक्षणासाठी एकाकी झुंज देणारे मधुसूदन महाराज पाटील यांनी मांडलेले वास्तव डोळ्यात अंजन घालणारे आहे.
इतिहास आणि आध्यात्मिक वैभव
तुकोबा म्हणतात, "भामगिरी पाठी वस्ती जाण केली । वृत्ती सरावली परब्रह्मी ॥" या डोंगरांच्या एकांतात तुकोबांनी स्वतःला विठ्ठलचरणी अर्पण केले. सर्प-विंचू अंगावर खेळेपर्यंत चाललेली त्यांची ती कठोर साधना या भूमीच्या कणाकणात साठलेली आहे. एवढेच नव्हे, तर हा डोंगर केवळ वारकरी संप्रदायाचाच नाही, तर प्राचीन जैन आणि बौद्ध कालीन लेण्यांचा सांस्कृतिक ठेवा आहे. जेम्स बर्गिस सारख्या संशोधकाने या वारशाची नोंद करून ठेवली आहे. मग प्रश्न उरतो, हा जागतिक दर्जाचा वारसा जपण्याची जबाबदारी कोणाची?
विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा आणि संस्कृतीचा बळी
एमआयडीसीच्या टप्पा क्रमांक दोनसाठी ज्या प्रकारे भूसंपादन झाले, त्याने या परिसराचा 'एकांत' पार भंग पाडला आहे. तुकोबांनी जगाला 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे' असा पर्यावरणाचा महामंत्र दिला, पण आज त्याच तपोभूमीवर सुरुंग लावले जात आहेत. आध्यात्मिक विकासाकडे दुर्लक्ष करून केवळ औद्योगिक विकासाचे रथ दामटणे हे भविष्यासाठी घातक आहे. ज्ञान (अध्यात्म) आणि विज्ञान (तंत्रज्ञान) ही रथाची दोन चाके आहेत, असे स्वामी विवेकानंद म्हणायचे. पण आज महाराष्ट्रात विज्ञानाचे चाक जोरात फिरतेय आणि ज्ञानाचे, अध्यात्माचे चाक तोडले जातेय.
शासकीय अनास्था आणि बिल्डरांचे फास
२००७ पासून वारंवार पुरातत्व विभागाकडे प्रस्ताव देऊनही, ऐतिहासिक पुरावे सादर करूनही या डोंगरांना 'राज्य संरक्षित स्मारक' म्हणून घोषित का केले जात नाही? उलट, जिल्हाधिकारी आणि प्रशासकीय यंत्रणांनी अनधिकृत उत्खननाला आणि बांधकामांना छुपी संमती दिली, हे दुर्दैव आहे. "शेतकऱ्यांच्या हिताचा" बुरखा पांघरून काही पुढारी आणि बिल्डर या डोंगरांचे लचके तोडत आहेत. तिथे कसली शेती होतेय? तिथे तर पेट्रोल पंप आणि फार्महाऊस उभारले जात आहेत. ही शेतकऱ्यांची माया नसून धनदांडग्यांची 'मालकी' आहे.
वारकरी संप्रदायाला आवाहन: आता तरी जागे व्हा!
तुकोबांच्या अभंगांवर कीर्तनं करून स्वतःच्या जीवनात ऐश्वर्य संपन्न करणाऱ्या ह.भ.प. मंडळींना हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. जेव्हा तुकोबांच्या डोंगरावर हल्ले होत होते, जेव्हा महाराजांचे मंदिर पेटवले जात होते, तेव्हा तुम्ही कुठे होतात? ज्या तपोभूमीतून तुम्हाला अभंग मिळाले, ती भूमीच जर उरली नाही, तर कीर्तनं कशाच्या जीवावर करणार?
आमचा निर्धार: शेवटच्या श्वासापर्यंत संघर्ष
मधुसूदन महाराजांवर हल्ले झाले, त्यांचे अपहरण करण्याचे प्रयत्न झाले, तरीही त्यांची झुंज थांबलेली नाही. "संत भूमी आम्ही ठेवू मुक्त आणि स्वतंत्र, घोर संघर्ष करून तोडू शत्रू षडयंत्र" हा त्यांचा निर्धार आहे. महाराष्ट्रातील लाखो वारकऱ्यांनी आता केवळ टाळ-मृदंगाचा गजर करून चालणार नाही, तर या पवित्र डोंगरांना वाचवण्यासाठी रस्त्यावर उतरावे लागेल.
जर ही तपोभूमी वाचली नाही, तर महाराष्ट्राची ओळख पुसली जाईल. ही भूमी वाचवणे म्हणजे केवळ डोंगर वाचवणे नाही, तर तुकोबांच्या विचारांचा 'एकांत' आणि विश्वाच्या कल्याणाचे केंद्र वाचवणे आहे.
उठा वारकरी! आपल्या बापाची तपोभूमी वाचवण्यासाठी सिद्ध व्हा!
https://www.youtube.com/watch?v=bFLesU9s-NM
लेखक: मधुमित्र व संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती, महाराष्ट्र राज्य
दिनांक: २२/०२/२०२६