प्रस्तावना:
'संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती'चे कार्य हे केवळ एका संघटनेचे औपचारिक कामकाज नसून, ते महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक अस्मितेच्या रक्षणासाठी चाललेले एक अखंड व्रत आहे. जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांच्या पदस्पर्शाने पुनीत झालेल्या भंडारा आणि भामचंद्र डोंगररांगांचे पावित्र्य अबाधित राखणे आणि या परिसरातील जैवविविधतेचे संवर्धन करणे, हे आमच्या कार्याचे केंद्रस्थान आहे. भक्तीला संघर्षाची जोड देऊन लोकशाहीच्या मार्गाने संतांचा वारसा जपण्यासाठी आम्ही अहोरात्र कार्यरत आहोत.
१. ऐतिहासिक तपोभूमीचे संरक्षण आणि कायदेशीर लढा:
समितीच्या कार्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे या पवित्र डोंगरांना कायदेशीर संरक्षण मिळवून देणे. भंडारा आणि भामचंद्र डोंगर हे केवळ दगड-मातीचे डोंगर नसून ते वारकरी संप्रदायाचे ऊर्जास्त्रोत आहेत. या भूमीचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन, समितीने शासन दरबारी सातत्याने पाठपुरावा केला. याच प्रयत्नांचे फलित म्हणून सन २०१० मध्ये शासनाला हे दोन्ही डोंगर पायथ्यापर्यंत 'राज्य संरक्षित स्मारक' म्हणून घोषित करावे लागले. या डोंगरांवर होणारे अनधिकृत उत्खनन, खाणकाम आणि डोंगर फोडण्याच्या प्रवृत्तीविरोधात आम्ही न्यायालयीन आणि प्रशासकीय स्तरावर सतत लढा देत आहोत.
२. विनाशकारी प्रकल्पांविरोधातील संघर्ष:
निसर्ग आणि मानवी आरोग्याला घातक ठरणाऱ्या प्रकल्पांविरोधात आवाज उठवणे, हे समितीचे एक प्रमुख कार्य राहिले आहे. याचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे 'डाऊ' (Dow) या बहुराष्ट्रीय रासायनिक कंपनीविरोधातील यशस्वी आंदोलन. पर्यावरणाचे आणि तीर्थक्षेत्राचे पावित्र्य धोक्यात आणणाऱ्या या प्रकल्पाला समितीने वारकऱ्यांच्या ताकदीवर आणि सत्याच्या बळावर माघार घेण्यास भाग पाडले. औद्योगिक विकासाच्या नावाखाली होणारा सांस्कृतिक विनाश रोखण्यासाठी समितीने नेहमीच 'सावधान'ची भूमिका निभावली आहे.
३. निसर्ग संवर्धन आणि 'शांती क्षेत्र' (Silence Zone) संकल्पना:
"वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे" या तुकोबांच्या वचनाला आम्ही प्रत्यक्ष कृतीत आणतो. डोंगरावरील वनश्रीचे रक्षण करणे, वृक्षारोपण करणे आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाला धक्का लागू न देणे, हे आमच्या रचनात्मक कार्याचा भाग आहे. संतांच्या या साधनाभूमीतील शांतता आणि एकांत टिकून राहावा, यासाठी हा संपूर्ण परिसर 'शांती क्षेत्र' किंवा 'नो डेव्हलपमेंट झोन' म्हणून आरक्षित व्हावा, यासाठी समितीचे प्रयत्न सुरू आहेत. सिमेंटचे जंगल न होता येथे केवळ भक्ती आणि निसर्गाचे नंदनवन फुलावे, हा आमचा ध्यास आहे.
४. कीर्तन-प्रवचनांतून लोकप्रबोधन आणि जनजागृती:
आमच्या कार्याची पद्धत पूर्णपणे वारकरी परंपरेला धरून आहे. केवळ आंदोलने न करता, समाजाच्या तळागाळातील लोकांपर्यंत संतांचे विचार पोहोचवण्यासाठी आम्ही कीर्तन, प्रवचन, पदयात्रा आणि दिंड्यांचा वापर करतो. या माध्यमातून आम्ही तरुणांना व्यसनाधीनतेपासून दूर करून निसर्ग आणि संस्कृती रक्षणाकडे वळवतो. भंडारा-भामचंद्र डोंगर मुक्ती आंदोलनाची मशाल आम्ही महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात कीर्तनकारांच्या माध्यमातून पोहोचवली आहे.
५. ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण आणि संशोधन:
भंडारा आणि भामचंद्र डोंगरांचे ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक संदर्भ गोळा करणे, येथील प्राचीन लेण्यांचे आणि ध्यानकेंद्रांचे जतन करणे यासाठी समिती संशोधनपर कार्य करत आहे. या भूमीचा ऐतिहासिक वारसा पुराव्यानिशी जगासमोर मांडण्यासाठी आम्ही विविध कागदपत्रे आणि पुरावे गोळा केले आहेत, जेणेकरून भविष्यात कोणतीही स्वार्थी शक्ती या भूमीवर चुकीच्या पद्धतीने अतिक्रमण करू शकणार नाही.
६. सद्यस्थिती आणि आगामी उद्दिष्टे:
डाऊ कंपनी गेली असली, तरी आजही भंडारा आणि भामचंद्र डोंगर पूर्णपणे सुरक्षित झालेले नाहीत. आज अनेक 'तथाकथित' नेते आणि साहित्यिक या विषयावर मौन बाळगून आहेत. शासनाच्या चुकीच्या धोरणांमुळे या डोंगररांगांचे तुकडे पडत आहेत. "भंडारा-भामचंद्र डोंगर मुक्ती संघर्ष" पूर्णपणे यशस्वी होईपर्यंत हे आंदोलन थांबणार नाही.
समितीचे कार्य सध्या खालील दिशांनी सुरू आहे:
- भंडारा-भामचंद्र डोंगर परिसर पूर्णपणे 'वनश्रीयुक्त शांती क्षेत्र' म्हणून आरक्षित करणे.
- संपूर्ण महाराष्ट्रात कीर्तन-प्रवचनांच्या माध्यमातून वारकऱ्यांचे संघटन करणे.
- शासनाच्या सांस्कृतिक विभागाकडून या क्षेत्राच्या संरक्षणासाठी कडक नियमावली लागू करून घेणे.
- निसर्ग संपदा आणि ऐतिहासिक लेण्यांचे जतन करणे.
संतभूमी संरक्षक संघर्ष समितीने केवळ आंदोलने केली नाहीत, तर महाराष्ट्राला वारकरी धर्माचा जिव्हाळा आणि सांस्कृतिक अस्मितेची जाणीव करून दिली आहे. ज्यांनी या कार्यात तन-मन-धन आणि प्राणपणाने सहकार्य केले, त्या सर्वांची ही समिती ऋणी आहे. हा सत्याचा आणि असत्याचा लढा आहे. संतांची ही साक्षात्कारी प्रेरणास्थळे वाचवण्यासाठी आम्ही रक्ताचे पाणी करून अखेरपर्यंत लढत राहू.
"एकमेका साह्य करू । अवघे धरू सुपंथ ॥" या न्यायाने आपणही या ऐतिहासिक कार्यात सामील व्हावे, हेच आमचे आवाहन आहे.