प्रस्तावना:
महाराष्ट्र ही संतांची पावन भूमी आहे. या मातीला वारकरी परंपरेचा आणि शेकडो वर्षांच्या आध्यात्मिक साधनेचा वारसा लाभला आहे. जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज, संत ज्ञानेश्वर महाराज यांसारख्या थोर विभूतींनी ज्या भूमीवर तपश्चर्या केली, ती भूमी केवळ एक भौगोलिक भूप्रदेश नसून ती महाराष्ट्राची सांस्कृतिक अस्मिता आणि आध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र आहे. पुणे जिल्ह्यातील भंडारा, भामचंद्र आणि घोरावडेश्वर या डोंगररांगा तुकोबांच्या वास्तव्याने पुनीत झाल्या आहेत. मात्र, आधुनिक काळातील अनियंत्रित औद्योगिकीकरण, प्रदूषकारी प्रकल्प आणि निसर्गाचा ऱ्हास करणाऱ्या धोरणांमुळे या पवित्र क्षेत्रांच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण झाला. या संकटकाळी, आपल्या पूर्वजांनी दिलेल्या या अनमोल वारशाचे रक्षण करण्यासाठी आणि भावी पिढीसाठी हा निसर्ग जपण्यासाठी ‘संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती’ या चळवळीचा जन्म झाला.
समितीचे स्वरूप आणि भूमिका:
संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती ही केवळ एक संघटना नसून ती आध्यात्मिक अधिष्ठान असलेली एक व्यापक सामाजिक विचारधारा आहे. या समितीची स्थापना कोणत्याही राजकीय हेतूने प्रेरित नसून, ती केवळ श्रद्धा, सेवाभाव आणि निसर्ग संवर्धनाच्या उद्दिष्टाने झाली आहे. ‘तुकयाभक्त’ मधुसूदन महाराज यांच्या खंबीर मार्गदर्शनाखाली ही समिती कार्यरत आहे. समितीचा असा ठाम विश्वास आहे की, मानवाचा विकास हा निसर्गाचा बळी देऊन नव्हे, तर निसर्गाशी नाते जोडूनच झाला पाहिजे. निसर्ग म्हणजे प्रत्यक्ष देव, सेवा म्हणजे खरी साधना आणि न्यायासाठी संघर्ष हाच सत्याचा मार्ग, ही या समितीची कार्यसंस्कृती आहे.
समितीची प्रमुख उद्दिष्टे:
१. संतपरंपरेच्या तपोभूमीचे संरक्षण व संवर्धन:
संतांच्या साधनेने पावन झालेल्या ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक स्थळांचे मूळ स्वरूप टिकवून ठेवणे, हे समितीचे प्रथम कर्तव्य आहे. या क्षेत्रांमधील अनधिकृत उत्खनन, खाणकाम आणि निसर्गाची हानी करणाऱ्या मानवी हस्तक्षेपावर अंकुश ठेवणे, हे समितीचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
२. पर्यावरण आणि वनसंपत्तीचे रक्षण:
संत तुकाराम महाराजांनी ‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे’ असा संदेश दिला. हा विचार प्रत्यक्ष कृतीत आणण्यासाठी समिती डोंगररांगांचे रक्षण, वृक्षारोपण आणि जलसंधारणाच्या कामांना प्राधान्य देते. प्रदूषणकारी प्रकल्पांपासून या परिसरातील जैवविविधता वाचवणे, हे समितीचे प्रमुख ध्येय आहे.
३. विनाशकारी विकासाला प्रखर विरोध:
समितीचा विकासाला मुळीच विरोध नाही; परंतु जो विकास आपली संस्कृती नष्ट करतो आणि पर्यावरणाचे न भरून निघणारे नुकसान करतो, अशा ‘विनाशकारी विकासाला’ समितीचा ठाम विरोध आहे. औद्योगिक प्रगती ही स्थानिक लोकांच्या आरोग्याशी आणि श्रद्धेशी तडजोड करून नसावी, ही समितीची आग्रही भूमिका आहे.
४. वारकरी विचारांची जनजागृती:
आजच्या भौतिकवादी युगात तरुण पिढीला संतांच्या विचारांची आणि निसर्ग रक्षणाची जोड देणे आवश्यक आहे. कीर्तन, प्रवचन, सभा आणि पदयात्रांच्या माध्यमातून समाजात आध्यात्मिक आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करणे, हे समितीचे निरंतर चालणारे कार्य आहे.
५. अहिंसक आणि सनदशीर लढा:
कोणत्याही समस्येचे निराकरण शांततेच्या आणि संवादाच्या मार्गाने होऊ शकते, यावर समितीची श्रद्धा आहे. सत्याग्रह, उपोषणे आणि शासनाशी पत्रव्यवहार करून आपल्या मागण्या कायदेशीर मार्गाने मान्य करून घेणे, हे समितीचे कार्यसूत्र आहे. डाऊ (Dow) प्रकल्पासारख्या बलाढ्य औद्योगिक शक्तींविरुद्ध दिलेला यशस्वी लढा हे या समितीच्या नैतिक ताकदीचे जिवंत उदाहरण आहे.
संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती ही आजच्या काळातील एक आवश्यक चळवळ आहे. ही समिती म्हणजे केवळ जमीन वाचवणारे आंदोलन नसून, ती आपली ओळख, आपली मूल्ये आणि आपली संस्कृती जपण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे. निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा समतोल राखूनच आपण एक सुंदर समाज घडवू शकतो, हा संदेश समिती आपल्या कार्यातून देत आहे. या पवित्र कार्याचा आपणही एक भाग व्हावे आणि या आध्यात्मिक क्रांतीला बळ द्यावे, हेच या समितीचे आवाहन आहे.
