"पुंडलीक वरदे हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय!" या जयघोषाने दुमदुमणाऱ्या महाराष्ट्राच्या मातीला संतांची ७०० वर्षांची महान परंपरा लाभली आहे. महाराष्ट्र ही केवळ एक भौगोलिक भूमी नाही, तर ही एक 'संतभूमी' आहे. या मातीतील प्रत्येक दगड आणि डोंगराने संतांची कठोर तपश्चर्या पाहिली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्या धर्माचा पाया रचला आणि संत तुकाराम महाराजांनी ज्यावर कळस चढवला, तो वारकरी धर्म आज केवळ टाळ-मृदंगाच्या गजरात मर्यादित राहिला नसून, तो निसर्ग आणि मानवतेच्या रक्षणाचा एक महान आचारधर्म बनला आहे. मात्र, आज ज्या पवित्र डोंगररांगांमध्ये संत तुकोबारायांनी विठ्ठलनामाचा जप केला, जिथे त्यांनी "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे" असा पर्यावरणाचा वैश्विक संदेश जगाला दिला, तीच ठिकाणे आज संकटात आहेत. हीच खंत उराशी बाळगून 'संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती' आज एक ऐतिहासिक लढा लढत आहे.
आज आपण प्रगतीच्या नावाखाली आपल्या आध्यात्मिक मुळांना विसरत चाललो आहोत का, असा प्रश्न पडतो. भंडारा डोंगर, भामचंद्र डोंगर आणि घोऱ्हाडेश्वर डोंगर ही केवळ पर्यटन स्थळे नसून ती आपल्या संस्कृतीची उर्जाकेंद्रे आहेत. दुर्दैवाने, वाढते शहरीकरण आणि डोंगरांचे होणारे बेसुमार उत्खनन यामुळे या पवित्र वास्तूंचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. जेव्हा शासनाकडून या डोंगरांना 'पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र' (Eco-Sensitive Zone) मधून वगळले जाते, तेव्हा हा लढा केवळ भक्तांचा राहत नाही, तर तो पर्यावरणाच्या रक्षणासाठीचा एक सत्याग्रह बनतो. या आंदोलनाचे नेतृत्व करणारे श्री. मधुसूदन पाटील महाराज यांनी हीच जाणीव समाजाला करून दिली आहे. त्यांनी केवळ उपदेश केला नाही, तर प्रत्यक्ष मैदानात उतरून, उपोषणे करून आणि प्रशासनाला निवेदने देऊन हा लढा जिवंत ठेवला आहे. संतांच्या तपोभूमीचे रक्षण करणे हे आपले आद्य कर्तव्य आहे, हीच त्यांची आणि या समितीची मुख्य भूमिका आहे.
वारकरी धर्माचा मूळ गाभा 'समता' आणि 'ममता' हा आहे. संतांनी आपल्याला शिकवले की, चराचरात देव पाहावा. जर आपण निसर्गालाच नष्ट केले, तर संतांचे विचार आपण पुढच्या पिढीला कोणत्या तोंडाने सांगणार? पाश्चात्य देशांमध्ये त्यांच्या ऐतिहासिक वास्तूंचे रक्षण करण्यासाठी मोठी यंत्रणा राबवली जाते, मग आपल्याकडे ज्या डोंगरांनी प्रत्यक्ष तुकोबांना आपल्या कुशीत घेतले, त्या डोंगरांचे रक्षण का होऊ नये? 'संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती'चे ध्येय अतिशय स्पष्ट आहे. त्यांना या डोंगररांगांना 'जागतिक वारसा' म्हणून जतन करायचे आहे. इथले उत्खनन थांबवून, अनधिकृत बांधकामांना चाप लावून, या परिसराचे पावित्र्य टिकवून धरणे हाच या आंदोलनाचा मुख्य हेतू आहे. हा लढा केवळ एका संस्थेचा नसून, तो प्रत्येक वारकऱ्याचा आणि निसर्गप्रेमी माणसाचा आहे.
शेवटी, हा लढा आपण का लढतोय? कारण आपल्याला आपल्या येणाऱ्या पिढ्यांना केवळ प्रदूषित हवा आणि सिमेंटची जंगले द्यायची नाहीत, तर त्यांना तुकोबांचा 'भंडारा' आणि ज्ञानेश्वरांचे 'पसायदान' सुरक्षित द्यायचे आहे. "तुका म्हणे आतां। उरलो उपकारापुरता॥" या उक्तीप्रमाणे, समाजावर आणि निसर्गावर उपकार करण्याची हीच ती वेळ आहे. जोपर्यंत शासनाकडून या क्षेत्रांना पूर्णपणे संरक्षण मिळत नाही आणि इथल्या निसर्गाची हानी थांबत नाही, तोपर्यंत हा संघर्ष सुरूच राहील. संतभूमी रक्षणार्थ आपण सर्वांनी या पवित्र कार्यात एकत्र येणे काळाची गरज आहे, हीच खऱ्या अर्थाने संतांची सेवा ठरेल.
जय तुकोबा! जय शिवराय!
संतभूमीचा विजय असो!
लेखक: अभिजीत पाटील
दिनांक: २५/०१/२०२६