महाराष्ट्र ही संतांची भूमी असून या मातीला वारकरी परंपरेचा एक समृद्ध आणि देदीप्यमान वारसा लाभलेला आहे. ज्या भूमीवर जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज, संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि इतर अनेक थोर संतांनी आपली साधना केली, ती भूमी केवळ एक भौगोलिक प्रदेश नसून ती आपल्या संस्कृतीची आणि आध्यात्मिक अस्मितेची प्राणवाहिनी आहे. विशेषतः पुणे जिल्ह्यातील भंडारा, भामचंद्र आणि घोरावडेश्वर यांसारख्या डोंगररांगा तुकोबांच्या वास्तव्याने आणि त्यांच्या तपश्चर्येने पुनित झालेल्या आहेत. मात्र, गेल्या काही वर्षांत आधुनिकतेच्या नावाखाली सुरू झालेले अनियंत्रित औद्योगिकीकरण, प्रदूषणकारी रासायनिक प्रकल्प आणि निसर्गाचा ऱ्हास करणाऱ्या खाणकामामुळे या पवित्र संतभूमीच्या अस्तित्वालाच धोका निर्माण झाला. अशा संवेदनशील काळामध्ये, आपल्या या महान आध्यात्मिक वारशाचे रक्षण करण्यासाठी आणि निसर्गाचे पावित्र्य जपण्यासाठी ‘संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती’ या लोकचळवळीचा उदय झाला.
ही समिती म्हणजे केवळ लोकांचा समूह नसून ती एक जिवंत विचारधारा आहे, जिचा मूळ उद्देश संतपरंपरेच्या तपोभूमीचे संरक्षण करणे हा आहे. या चळवळीचे प्रेरणास्थान आणि मार्गदर्शक ‘तुकयाभक्त’ मधुसूदन महाराज असून त्यांनी आपला कोणताही वैयक्तिक वा राजकीय स्वार्थ न ठेवता केवळ संतविचारांच्या प्रेरणेने हा संघर्ष उभा केला आहे. समितीची भूमिका सुरुवातीपासूनच अत्यंत स्पष्ट राहिलेली आहे; आमचा विरोध विकासाला नसून ‘विनाशकारी विकासाला’ आहे. जो विकास आपल्या पर्यावरणाचा बळी घेतो, जो विकास संतांच्या तपोभूमीचा वारसा नष्ट करतो आणि जो विकास स्थानिक समाजाच्या आरोग्याला व श्रद्धेला घातक ठरतो, अशा विकासाला रोखणे हे आमचे परम कर्तव्य आहे असे आम्ही मानतो. निसर्ग म्हणजे प्रत्यक्ष देव असून त्याची सेवा करणे हीच आमची खरी साधना आहे, या तत्त्वावर समितीचे सर्व कार्य आधारलेले आहे.
समितीच्या प्रवासातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे डाऊ (Dow) सारख्या बलाढ्य बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या प्रदूषणकारी प्रकल्पाविरोधात दिलेला यशस्वी लढा. हा लढा केवळ एका कंपनीविरोधात नव्हता, तर तो मानवी मूल्ये आणि नैसर्गिक वारसा वाचवण्यासाठी दिलेला सत्याचा लढा होता. सामान्य वारकरी आणि निसर्गप्रेमी नागरिकांच्या श्रद्धेच्या बळावर हा संघर्ष समितीने शांततेच्या मार्गाने जिंकून दाखवला. समितीची कार्यपद्धती ही पूर्णपणे अहिंसक आणि वारकरी संस्कारांवर आधारित आहे. गावोगावी कीर्तन, प्रवचन, वारकरी दिंड्या, पदयात्रा आणि जनजागृती सभांच्या माध्यमातून आम्ही लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि त्यांना आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी जोडण्याचे कार्य करतो. उपोषण आणि सत्याग्रहासारख्या मार्गांचा अवलंब करतानाही आम्ही नैतिकतेची आणि संविधानाची चौकट कधीही ओलांडली नाही, हेच या चळवळीचे सर्वात मोठे यश आहे.
आजच्या भौतिकवादी युगात माणूस निसर्गापासून आणि अध्यात्मापासून दूर जात असताना, संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती समाजाला पुन्हा एकदा निसर्गाशी नाते जोडण्याचे आवाहन करत आहे. संतांनी दिलेल्या ‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे’ या संदेशाचे पालन करत डोंगररांगांचे रक्षण करणे, वृक्षारोपण करणे आणि संतभूमीचे पावित्र्य राखणे यासाठी आम्ही कटिबद्ध आहोत. ही समिती केवळ जमीन वाचवण्यासाठी नाही, तर येणाऱ्या पिढ्यांना शुद्ध हवा, शुद्ध पाणी आणि पवित्र विचारांची शिदोरी मिळावी यासाठी अहोरात्र कष्ट घेत आहे. या पवित्र कार्यात हजारो वारकरी, निसर्गप्रेमी आणि सजग नागरिक निस्वार्थपणे जोडले गेले असून, हा कारवा दिवसेंदिवस वाढत आहे.
शेवटी, संतभूमी संरक्षक संघर्ष समिती ही भविष्यातील पिढ्यांसाठी आपल्या इतिहासाची, उपासनेची आणि सांस्कृतिक मूल्यांची जाणीव करून देणारा एक दीपस्तंभ आहे. आपल्या पूर्वजांनी जो वारसा रक्ताचे पाणी करून जपला, तो वारसा प्रदूषणाच्या आणि विनाशाच्या विळख्यात सापडू नये, हीच आमची कळकळ आहे. ही चळवळ म्हणजे एक आध्यात्मिक क्रांती आहे, जी समाजाला एकत्र आणून न्यायासाठी आणि सत्यासाठी लढण्याची प्रेरणा देते. जोपर्यंत या पवित्र भूमीवर निसर्ग आणि संस्कृतीला धोका असेल, तोपर्यंत ही समिती संतांच्या विचारांची मशाल हाती घेऊन संरक्षणासाठी सदैव सिद्ध राहील. या मंगल कार्यात सहभागी होणे म्हणजे प्रत्यक्ष संतांची सेवा करणे होय, अशी आमची श्रद्धा आहे.
